Anton Aškerc (1856-1912)

W dobie realizmu najbardziej zdecydowanie swoje myśli o narodzie i o wolności społecznej w formie poetyckiej wypowiadał epicki poeta – realista Anton Aškerc.
Urodził się on we wsi Globoko koło miejscowości Rimske Toplice jako syn upadłego chłopa. Dzięki skromnej pomocy z domu udało mu się ukończyć liceum w Celju. Z uwagi na to, iż nie miał środków na podjęcie studiów, za namową rodziny, a zwłaszcza ciotki Agaty, która się o niego troszczyła, wstąpił do seminarium. Służył jako kapłan w różnych miejscowościach regionu Štajerska. Z powodu sporów z przedstawicielami Kościoła, po 17 latach służby poprosił o zgodę na przejście na emeryturę. W 1898 r. rozpoczął pracę miejskiego archiwisty i swoje obowiązki wypełniał sumiennie aż do śmierci.
W czasie studiów i służby Aškerca zwłaszcza w regionie Štajerska miał miejsce silny niemiecki ucisk i Aškerc jako postępowy kapłan walczył o prawa narodowe Słoweńców tego regionu. Kiedy między liberałami a konserwatystami nastąpił rozłam, jedynie Aškerc miał odwagę jawnie wystąpić przeciw Mahničowi i publicznie atakował go w licznych wierszach. Tragiczne konsekwencje dla Aškerca miał fakt, że związał się z ideowo przestarzałym liberalizmem, przez co potem ze swoim sposobem myślenia i twórczością pozostał w tyle za swoimi czasami.
W swoim życiu Aškerc wiele podróżował: był w Czechach, Rosji, Polsce, Bułgarii, Serbii, Bośni, Hercegowinie, Azji Mniejszej, Egipcie i Włoszech. Już jako seminarzysta zgłębiał koran (świętą księgę muzułmanów), później także różne inne religie Wschodu.
Pierwsze wiersze Aškerc napisał pod pseudonimem Gorazd, biorąc przykład ze Stritara, Jenki i Gregorčiča. Z czasem ujawnił swój prawdziwy epicki talent i pod wpływem Levca zaczął wykorzystywać w swojej twórczości motywy ze współczesnego życia ludu – stał się realistą. Od tego czasu pisał ballady i romanse, które charakteryzują się zwięzłym stylem i dramatycznością.
Pomimo pogróżek ze strony Mahniča w 1890 r. wydał swój pierwszy zbiór wierszy zatytułowany Balade in romance, a w 1896 r. Lirske in epske poezije. W tych dwóch zbiorkach Aškerc osiągnął szczyt swojej siły twórczej. Później źródło jego talentu zaczęło wysychać i kruszyć się w walce z Mahničem i innymi przeciwnikami. Wydał wiele zbiorków poetyckich, różne jednoaktówki i inne wiersze. We wszystkich dało się odczuć upadek Aškerca jako poety, choć ten sam nie był tego świadomy. Regres jego twórczości zauważyło młode pokolenie poetów (Cankar i Župančič) i całkowicie się od niego odcięło.
Aškerc jest najwybitniejszym słoweńskim epikiem. Wątki dla swoich utworów czerpał z ludowych opowiadań, słowiańskiej i słoweńskiej historii, inspiracją dla nich były także warunki społeczne, wrażenia z podróży i owoc rozmyślań nad wolnością twórczą i wolnością myśli.
Na ludowych opowiadaniach oparte są m.in. ballady Ponočna potnica i Mejnik. Pierwsza z nich jest przejmującym wierszem o nocnej podróżniczce – zarazie, którą żeglarz przeprawia przez Drawę, a ta w podzięce zabija go jako pierwszego. Aškerc w tej balladzie połączył styl, budowę i język z tematyczną i przejmującą grozą atmosferą. Takim samym mistrzowsko trzymającym w napięciu stylem napisana jest ballada Mejnik. Opiera się o ludową wiarę w to, że każdy musi ponieść karę za swoje niegodne uczynki w życiu doczesnym lub po śmierci. W obu balladach napięcie rośnie niemal do samego końca, a rozwiązanie wątku jest krótkie i zaskakujące.
Liczne wiersze Aškerca mają swoje źródło w wydarzeniach historycznych. Np. Svetopolkova oporoka opowiada o słowiańskiej niezgodzie, której efektem było narzucenie obcego jarzma. Ze słoweńskiej historii Aškerca najbardziej interesował okres feudalny. O chłopskich buntach opowiada „wieniec ballad” Stara pravda, który obejmuje 10 ballad i dzieli się na dwie części. Z pierwszej poznajemy ludzkie cierpienie, zaufanie, jakie pokładają w królu Matjažu oraz słoweński bunt z 1515 r. W drugiej zaś poeta nakreśla chorwacko-słoweński bunt z 1573. r. O walce i o porażce częściowo słyszymy i z wiersza Stava, a utwór Kronanje v Zagrebu jest opisem krwawego upadku wielkiego zrywu, gdzie cały naród zostaje ukoronowany wraz z chłopskim królem Matijem Gubcem. Cykl przenika myśl o narodowym i społecznym wyzwoleniu. Mimo tragicznego zakończenia wiersz ten ma wojowniczy wydźwięk, gdyż ani w cierpiącym chłopie, ani w narodzie myśl o buncie nie umiera, o czym świadczą ostatnie słowa chłopskiego przywódcy:

„O, naš veliki petek sam...
Kdaj vzkresne stara pravda nam?
Z njo duh moj vas spremljaj v bran
in – pomnite danšnji dan!”

O tureckich najazdach i dzielnych walkach słoweńskich przodków z Turkami przypomina mistrzowsko zbudowana ballada Brodnik, w której stary szkutnik ofiarowuje swoje życie, aby wyzwolić rodaków z drugiej strony Sawy przed tureckimi szpiegami.
W czasie, gdy Aškerc pisał swoje wiersze, w narodzie słoweńskim coraz bardziej aktualny był problem społeczny. Aškerc nakreślił go w wierszu Anka, w którym współczuje opuszczonej sierocie, dla której jedynym pocieszeniem może być to, że na świecie jest jeszcze wielu podobnych nieszczęśników. W utworze Zimska romanca jest także ukryte ostrze przeciw ówczesnym warunkom społecznym, które zmusiły porządnego, ale bezrobotnego człowieka do tego, aby kradł dla swojej głodującej rodziny.
Obok wierszy o charakterze społecznym Aškerc tworzył także utwory postępowe, traktujące o wolności twórczej poety i o wolności myśli. W utworze Čaša nesmrtnosti autor mówi o obowiązku człowieka, aby tworzył dla wspólnoty, bo

„v delih svojih sam boš živel večno!”

W swoich utworach Aškerc nie dążył do osiągnięcia melodyczności i harmonii, w sposobie wyrazu jest twardy. Czasem stosuje także niektóre cechy dialektalne regionu Štajerska.

Źródło: Varl-Purkeljc Francka, Naši književniki in njihova dela, Založba Obzorja Maribor, Maribor 1986

Tłum.: Anna Mackiewicz

Anton Aškerc (1856-1912)

V dobi realizma je v pesniški besedi najodločneje izražal svoje misli o narodu in socialni svobodi epski pesnik – realist Anton Aškerc.
Rodil se je v Globokem pri Rimskih Toplicah kot sin propadajočega kmeta. Ob skromni domači podpori se je pretolkel skozi gimnazijo v Celju. Ker ni imel sredstev za študij, je na ljubo domačim, zlasti pa na željo tete Agate, ki je zanj skrbela, stopil v mariborsko semenišče. Kot duhovnik je služboval v raznih krajih Štajerske. Zaradi sporov s cerkvenimi predstojniki je po 17 letih službovanja prosil za upokojitev, nato pa leta 1898 nastopil službo ljubljanskega arhivarja. To službo je vestno opravljal do svoje smrti.
V času Askerčevega študija in službovanja je bil zlasti na Štajerskem hud nemški pritisk in Aškerc se je kot napreden duhovnik in pesnik boril za narodne pravice Slovencev na Štajerskem. Ko pa je nastal med liberalci in konservativci razkol, se je edini Aškerc upal nastopiti odkrito proti Mahniču in ga je v mnogih pesmih napadal. Tragično za Aškerca pa je bilo, da se je povezal z idejno preživelim liberalizmom; zato je kasneje zaostal s svojo mislenostjo in delom za časom, ki ga je sam pripravljal.
V svojem življenju je Aškerc mnogo potoval: bil je na Češkem, v Rusiji, Poljski, Bolgariji, Srbiji, Bosni, Hercegovini, Mali Aziji, Egiptu in Italiji. Že kot bogoslovec se je poglabljal v koran (muslimansko sveto pismo), pozneje pa je čedalje bolj proučeval različne orientalske vere.
Prve pesmi je pesnil Aškerc pod psevdonimom Gorazd po Stritarjvem, Jenkovem in Gregorčičevem zgledu, kmalu pa je pokazal svoj pravi epski dar in je pod Levčevim vplivom začel oblikovati motive iz sodobnega ljudskega življenja; postal je realist. Poslej je pisal balade in romance, ki se odlikujejo po jedrnatem slogu in dramatičnosti.
Kljub Mahničevim grožnjam je leta 1890 izdal svojo prvo zbirko pesmi Balade in romance, a leta 1896 Lirske in epske poezije. V teh dveh zbirkah je dosegel Aškerc višek svoje pesniške sile; pozneje je njegova pesniška žila jela usihati in se drobiti v borbi z Mahničem in ostalimi nasprotniki. Izdal je več pesniških zbirk, razne enodejanke in druge pesnitve; iz vseh je razvidno, da je Aškerc kot pesnik propadal, a sam tego ni spoznal. Ugotovila pa je njegovo nazadovanje pesniška mladina (Cankar, Župančič) in se mu popolnoma odtujila.
Aškerc je najboljši slovenski epik. Snov za svoje pesmi je zajemal iz ljudskih pripovedk, slovanske in slovenske zgodovine, družbenih razmer, navdihnili pa so mu jih tudi popotni vtisi in razmišljanje o svobodi pesniškega ustvarjanja in svobodni misli.
Na ljudskih pripovedih temeljita med drugimi baladi Ponočna potnica in Mejnik. Prva je grozljiva pesem o nočni potnici kugi, ki jo brodnik prepelje čez Dravo, v zahvalo pa ga prvega umori. Aškerc je v pesmi s slogom, z zgradbo, rimo in jezikom pogodil temačno in grozljivo baladno vzdušje. Prav tako je v mojstorsko napetem slogu oblikovana balada Mejnik; osnova ji je ljudsko verovanje, da se mora vsakdo za svoje nepošteno dejanje pokoriti v življenju ali po smrti. V obeh baladah raste dejanje skoraj do konca, razplet je kratek in presenetljiv.
Mnoge med Aškerčevimi pesmimi imajo svojo osnovo v zgodovinskem dogajanju. Svetopolkova oporoka pripoveduje npr. o slovanski neslogi, ki je imela za posledico tujčev jarem. V slovenski zgodovini je Aškerca najbolj zanimalo fevdalno obdobje. O kmečkih uporih govori „venec balad” Stara pravda; obsega 10 balad in se deli v dva dela: iz prvega spoznamo ljudsko trpljenje, zaupanje v kralja Matjaža in končno slovenski upor 1515; v drugem pa pesnik slika hrvaško-slovenski upor leta 1573. O boju in porazu posredno čujemo iz pesmi Stava, a Kronanje v Zagrebu je krvavi konec velikega upora. Ves narod je kronan s kmečkim kraljem Matijo Gubcem. Ciklus je prežet z mislijo na narodno in socialno osvoboditev. Kljub tragičnemu sklepu izzveni bojevito, niti v trpinčenem kmetu niti v ljudstvu uporna misel ne zamre, kar dokazujejo zadnje besede kmečkega voditelja:

„O, naš veliki petek sam...
Kdaj vzkresne stara pravda nam?
Z njo duh moj vas spremljaj v bran
in – pomnite danšnji dan!”

Na turške vpade in hrabre boje naših prednikov s Turki nas spominja mojstorsko zgrajena balada Brodnik. Stari čolnar žrtvuje svoje življenje, samo da reši rojake onkraj Save pred turškimi vohuni.
V času, ko je Aškerc pisal svoje pesmi, je postajalo pri nas socialno vprašanje vedno bolj pereče. Aškerc ga je nakazal v pesmi Anka, v kateri sočustvuje z zapuščeno siroto a jo zna potolažiti le s tem, da je na svetu še mnogo takih nesrečnežev. V Zimski romanci je tudi skrita ost proti takretnim družbenim razmeram, ko so prisilile poštenega, toda brezposlenega človeka, da je za svojo gladujočo družino kradel.
Razen socialnih so napredne še Aškerčeve pesami o svobodi pesniškega ustvarjanja, o svobodi midli, a v Čaši nesmrtnosti govori pesnik o človekovi dolžnosti, da ustvarja za skupnost, kajti

„v delih svojih sam boš živel večno!”

V svojih pesmih Aškerc ni iskal melodije in blagoglasja, v izrazu je trd. Včasih uporablja tudi štajerske narečne posebnosti.

Vir: Varl-Purkeljc Francka, Naši književniki in njihova dela, Založba Obzorja Maribor, Maribor 1986