Josip Jurčič (1844-1881)

Jurčič dorastał w latach 60-tych XIX wieku, czyli w czasie walk narodu słoweńskiego o demokratyczne prawa oraz jego pierwszych sukcesów na tym polu.
Urodził się w miejscowości Muljavi, niedaleko Stičny jako syn biednego chłopa. Po ukończeniu szkoły podstawowej uczęszczał do liceum w Lublanie, zapoznając się w tym czasie z rodzimą oraz obcą literaturą. Wtedy też napisał swoje pierwsze szkice i opowiadania. Po maturze udał się na studia do Wiednia, jednak z powodu ubóstwa oraz swojej pracy literackiej musiał je porzucić. W 1868 roku otrzymał posadę drugiego redaktora czasopisma Slovenski narod w Mariborze, a w 1872 roku jako redaktor główny wraz z całą gazetą przeniósł się do Lublany. Tutaj obok Levstika stał się centralną postacią słoweńskiego życia politycznego i kulturalnego. Jednak z powodu zbyt ciężkiej pracy i słabego zdrowia jeszcze za młodu zachorował na gruźlicę.
Talent epicki w młodym Jurčiču rozwijał już jego dziadek z Muljavy, pobudzając wyobraźnię młodzieńca poprzez opowiadanie mu bajek i podań ludowych. W czasach licealnych Jurčič najchętniej sięgał po utwory angielskiego powieściopisarza Waltera Scotta, silny wpływ miał także na niego Levstik i jego Popotovanje iz Litie do Čateža, Napake slovenskega pisanja i Martin Krpan. W następstwie tego Jurčič stał się głównym realizatorem programu literackiego Levstika. Zrozumiał, że trzeba obudzić i poprowadzić naród słoweński – na podstawie znanych dziejów starał się rozpalić we współczesnych bojowość i pęd ku wolności.
Jurčič wprowadził do słoweńskiej literatury nowe gatunki epickie; pisał szkice (Jesensko noč med slovenskimi polharji), opowieści (Pripovedka o beli kači, Spomini na deda), opowiadania (Jurij Kozjak, Domen, Tihotapec, Sosedov sin, Golida). Napisał także pierwszą słoweńską powieść Deseti brat, a w późniejszych czasach ukazały się także inne – Doktor Zober, Cvet in sad. Powieść Rokovnjači to jego ostatnie dzieło. Pracę nad nim przerwała mu śmierć i utwór ten pozostałoby niedokończony, gdyby z powodzeniem nie uzupełnił go Janko Kersnik.
Pierwsza słoweńska tragikomedia Tugomer jest częściowo dziełem Jurčiča. Wydał on także dramat Veronika Deseniška.
Jurij Kozjak, slovenski janičar jest pierwszym opowiadaniem Jurčiča, które napisał już jako siódmoklasista. Otrzymał za nie nagrodę w wysokości 1000 guldenów od towarzystwa Mohorjeva družba, co bardzo zachęcająco wpłynęło na działalność literacką młodego twórcy.

Pisarz przedstawia w tym dziele skomplikowaną historię z XV wieku, której bohaterem jest słoweński chłopiec Jurij Kozjak, sprzedany Cyganom z żądzy bogactwa przez własnego ojca. Jurij powraca na słoweńskie tereny wraz z wojskami tureckimi jako janczar i kiedy dowiaduje się, że jest Słoweńcem, zostaje dobrym krańskim rycerzem.

W opowiadaniu tym Jurčič pokazał bohaterską walkę słoweńskiego narodu z tureckim najeźdźcą, co miało obudzić u współczesnych chęć oporu wobec nieprzyjaciela. Źródłami, które stały się inspiracją do napisania opowiadania były przekazy ludowe o tureckich napadach, Valvasorjeva Slava i kroniki historyczne. Miejscem akcji są ojczyste tereny, wieś Krka, klasztor ze Stičny, pobliski zamek i groty wzdłuż rzeki Krki. Opowiadanie ma parę wad, które można nazwać błędami początkującego pisarza, np. postacie są nakreślone w sposób typowo romantyczny, są czarno-białe, a fabuła pełna jest nierealnych wydarzeń. Jednak to dzieło Jurčiča-siódmoklasisty odniosło wielki sukces i stopniowo znajdowało wielu naśladowców.
Jednym z najlepszych opowiadań Jurčiča jest Domen. Jest ono umiejętnie zbudowane, a postaci są dobrze zarysowane. Jurčič także w tym przypadku wykorzystał radę Levstika i głównym motywem utworu uczynił opowieści o wojennych uciekinierach. Motyw ten połączył z motywem nienawiści.

Pokazał, jak tragiczne skutki miała miłość między właścicielem ziemskim Sovą, a zwykłą dziewczyną Metą. Z powodu tego uczucia syn Mety zostaje sierotą, ona zaś traci wszelką nadzieję, gdyż nie może nic uczynić przeciwko Sovie. Posiada wprawdzie pismo, w którym Sova zobowiązuje się dać swojemu synowi z nieprawego łoża – Domnowi 3000 guldenów, pod warunkiem, że kobieta nie wyjawi, kto jest jego prawdziwym ojcem. Jednak skąpy i obłudny Sova chwyta się każdego sposobu, aby pozbyć się niechcianego syna, starając się nasłać na niego pobór do wojska. Domen udaje się uciec, a gdy dowiaduje się, że Sova jest jego ojcem i że to on jest winny śmierci matki, poprzysięga zemstę. Po kilku latach powraca i wraz z towarzyszami napada na włościanina. W czasie walki zostaje jednak śmiertelnie ranny z rąk ojca. Domen umiera na zamkowej łące, a wkrótce potem ducha oddaje także Sova.
Do historii tej dodał Jurčič podobny motyw miłości między córką bogatego chłopa Jurcy i parobka Domna. Miłość z powodu różnic społecznych nie może znaleźć szczęśliwego zakończenia i cała historia musi skończyć się tragicznie.

Opowiadanie to dowodzi, jak szybko rosła moc twórcza Jurčiča, gdyż utwór ten również napisał jeszcze jako licealista.
Największym dziełem Jurčiča z okresu pobytu w Wiedniu jest pierwsza słoweńska powieść Deseti brat. Jej szkic sporządził jeszcze w 1864 r., kiedy to jako ósmoklasista na zamku Kravjak uczył języka słoweńskiego córkę ziemianina Johannę Ottovą. W postaci Manicy Benjaminovej postawił jej trwały pomnik, gdyż w powieści zobrazował prawdziwą ziemską rodzinę, Johannę i swoją miłość do niej, zamek Kravjak i Muljavę wraz z okolicą, region z tamtejszą ludnością i jej osobowościowymi oryginałami. Oczywiście poprzez to dzieło zrealizował także punkt programu Levstika, zaś w budowie powieści widać wpływ dzieł Scotta.

W powieści Deseti brat przeplatają się dwie historie, które wiąże ze sobą tajemnicza postać – Martinek Spak, tytułowy dziesiąty brat. Pierwsza historia jest zbudowana w sposób analityczny i opowiada o nieszczęśliwym życiu Magdaleny Strugovej, pierwszej żony dr. Kavesa. Mąż zostawił ją samą z synem, przez co kobieta oszalała, a następnie zmarła. Jej syn Martinek jest nieszczęśnikiem, który wykorzystuje ludowe zabobony i strach przed dziesiątym bratem do snucia planów zemsty przeciwko chciwemu ojcu. Historia znajduje tragiczne rozwiązanie, gdyż Martinek zostaje ciężko ranny z rąk swojego przyrodniego brata Marjana. Przed śmiercią dziesiąty brat opowiada smutną historię swego życia Lovrowi Kvasowi, nauczycielowi w Slemenicach. Dzięki temu możliwe było szczęśliwe rozwiązanie drugiego wątku – miłości między zamkowym nauczycielem Lovrem Kvasem i córką Benjamina Manicą. Stary dr Kaves – znany pod imieniem Piškav – na wieść o tym, że jego młodzieńcza zbrodnia została wykryta, przekazuje majątek swojemu dalekiemu krewnemu Lovrowi Kvasowi, a sam ucieka na zawsze z tych okolic. Umożliwia tym samym ślub Lovra i Manicy. Natomiast syn Piškava, Marjan, który także był zakochany w Manicy, godzi się z tym, że jego miłość nigdy nie zostanie odwzajemniona. Znajduje więc szczęście w małżeństwie z córką lekarza. Na znak wdzięczności Lovro i Marjan stawiają Martinkowi Spakowi pomnik.

Na życzenie Jurčiča powieść tę ocenił Levstik. Dzieło pochwalił, jednak dopatrzył się w niej także błędów. Przede wszystkim nie podobał mu się sposób opisu szlachty i postaci żeńskich. Wytknął też Jurčičowi to, że opisuje tylko wiejską biedę, a nie ciężką pracę słoweńskiego chłopa.
Krytyka Levstika stała się impulsem do napisania innego realistycznego opowiadania wiejskiego Sosedov sin.

Jeśli chodzi o budowę fabuły i kompozycji, Jurčič trzymał się wskazówek Levstika i naszkicował „słoweński wiejski dom, w którym gospodarzą mądry mąż i pracowita żona”. Surowy dom Smrekara jest przeciwieństwem zapuszczonego i upadającego domu Brašnara. Między córką Smrekara Francką i Štefanem, synem Brašnara, wybucha silne uczucie. Smrekar przeciwstawia się mu, gdyż gardzi pracowitym, ale ubogim chłopakiem. Nie wydaje on mu się godny ręki jego pięknej i bogatej córki, jednak miłość kwitnąca między młodymi przezwycięża wszystkie przeszkody i historia kończy się ich ślubem.
Opowiadanie to jest odbiciem życia chłopów i wiejskiej rzeczywistości w Doleńskiej. Zarys postaci jest nieco wyidealizowany, ale wzięty z życia. Smrekar jest twardym bogatym chłopem, ale swoje bogactwo w największym stopniu zawdzięcza spekulacjom finansowym, a nie uprawie ziemi. Jednak Jurčič nie wini go za to, gdyż w tym czasie przed niemieckim naciskiem mógł się obronić tylko twardo stąpający po ziemi gospodarz. Jurčiča interesowały przede wszystkim problemy narodowościowe.

Sosedov sin uchodzi za najdoskonalszy utwór Jurčiča.
Jego ostatnim dziełem była powieść Rokovnjači, która zaczęła ukazywać się w 1811 r. w czasopiśmie Ljubljanski zvon. Po 11. rozdziale śmierć przerwała Jurčičowi pisanie, ale dzieło to według zamysłu autora mistrzowsko dokończył Janko Kersnik. Jurčič w tym utworze ponownie powrócił do programu Levstika z Popotovanja, a najżywszą pobudką do jego napisania były ludowe podania o rozbójnikach. Kiedy Jurčič bywał na zamku Brd, u swojego przyjaciela Kersnika, zaznajomił się także z terenami, gdzie za czasów napoleońskiej Ilirii ukrywali się zbójcy.

Rokovnjači opowiadają romantyczną historię o przywódcy rozbójników Grogi, którego do zbójeckiej bandy przywiodła zdrada byłego przyjaciela. Groga ponownie odnajduje szczęście w miłości do pięknej dziewczyny Polonicy, z którą ucieka do Styrii, gdzie podejmuje się uprawy roli. Donosiciele podążają jednak za nim krok w krok, dlatego wyrusza jako ochotnik wraz z wojskami Napoleona do Moskwy. Stamtąd jednak już nigdy nie wraca.
Historia jest ciekawa, z romantyczną intrygą, ale ani Jurčič, ani Kersnik nie zagłębili się w niej ku społecznym przyczynom rozbójnictwa na terenach Słowenii.

Jurčič w swoich utworach pokazał, że jest dobrym obserwatorem życia, ale ciągle interesowały go niecodzienne wydarzenia i oryginalne ludzkie osobowości. Dobrze nakreślał charaktery chłopów, ale nie zagłębiał się w problemy społeczne słoweńskiego chłopstwa. Przede wszystkim interesowały go słoweńskie zagadnienia narodowościowe.
Język Jurčiča jest piękny, ludowy, pełen sentencji i przysłów. Jednak w późniejszych dziełach, zwłaszcza w tych, w których nie opisywał życia na wsi, z racji tego, że zajmował się dziennikarstwem, stosował dużo kroatyzmów. Jurčič uchodzi za pierwszego wielkiego słoweńskiego epika.

Źródło: Varl-Purkeljc Francka, Naši književniki in njihova dela, Založba Obzorja Maribor, Maribor 1986

Tłum.: Anna Mackiewicz

Josip Jurčič (1844-1881)

Jurčič je živel in se oblikoval v šestdesetih letih, to je v dobi ustavnih bojev, ko je slovenski narod v borbi za demokratične pravice dosegel prve uspehe.
Rodil se je na Muljavi pri Stični kot sin revnega kmeta. Po končani osnovni šoli je obiskoval gimnazijo v Ljubljani in se že v tem času seznanjal z domačo in tujo literaturo ter pisal prve črtice in povesti. Po maturi je šel študirat na Dunaj, pa je moral študij zaradi pomanjkanja in slovstvenega dela opustiti. Leta 1868 je dobil službo drugega urednika pri časniku Slovenski narod v Mariboru, leta 1872 pa se je kot glavni urednik z listom vred preselil v Ljubljano. Tu je postal ob Lestviku osrednja oseba v slovenskem političnem in kulturnem življenju. Toda zaradi prenapornega dela in šibkega zdravlja je mlad podlegel jetiki.
Pripovedniški dar je razvijal v mladem Josipu že njegov ded na Muljavi. Budil mu je domišljijo s pripovedovanjem ljudskih pravljic in pripovedk. V gimnazijskih letih je Jurčič najraje prebiral angleškega romanopisca Walterja Scotta, močno pa je nanj vplival Lestvik s svojimi deli Popotovanje iz Litije do Čateža, Napake slovenskega pisanja in Martin Krpan. Tako je postal Jurčič najpomembnejši uresničevalec Lestvikovega književnega programa. Spoznal je, da je treba slovenski narod buditi in voditi; to je uresničeval tako, da je z orisi slavne preteklosti podžigal v sodobnikih borbenost in željo po svobodi.
Jurčič je uvedel v slovensko slovstvo nove pripovedne oblike: pisal je črtice (Jesensko noč med slovenskimi polharji), pripovedke (Pripovedka o beli kači, Spomini na deda), povesti (Jurij Kozjak, Domen, Tihotapec, Sosedov sin, Golida). Napisal je prvi slovenski roman Deseti brat; v kasnejših letih so še izšli romani: Doktor Zober, Cvet in sad; Rokovnjači so njegovo zadnje delo, pri katerem pa mu je iztrgala smrt pero iz rok in bi ostalo delo nedokončano, če ga ne bi uspešno nadaljeval in končal Jenko Kersnik.
Prva slovenska žaligora Tugomer je delno Jurčičevo delo, izdal pa je še dramo Veronika Deseniška.
Jurij Kozjak, slovenski janičar, je prva Jurčičeva povest in jo je napisal kot sedmošolec. Zanjo je dobil od Mohorjeve družbe nagrado, kar je zelo spodbudno vplivalo na literarno ustvarjanje maldega Jurčiča.

Pisatelj pripoveduje zapleteno zgodbo iz 15. stoletja o slovenskem dečku Juriju Kozjaku, ki ga je lastni stric Peter z pohlepa po bogastvu prodal ciganom. Jurij se vrne kot janičar s turško vojsko na slovensko ozemlje, ko pa spozna, da je slovenskega rodu, postane dober in pošten kranjski vitez.

Jurčič je v tej povesti pokazal junaški odpor slovenskega ljudstva proti turškim napadalcem z namenom, da bi sodobnike spobudil k odporu do narodnega sovražnika. Viri za to delo so bila ljudska izročila o turških vpadih, Valvasorjeva Slava Vojvodine Kranjske in zgodovinske kronike. Okvir zgodbe so domači kraji, vas Krka, stiški samostan, bližnji grad in jame ob Krki. Povest ima precej začetniških pomanjkljivosti: osebe so zelo romantične, črno-belo slikane, zgodba je natrpana z nenavadnimi dogodki, vendar je to delo sedmošolca Jurčiča imelo velik uspeh in kmalu našlo mnogo posnemalcev.
Ena najboljših Jurčičevih povesti je Domen; pripoved je spretno zgrajena in ima dobro označene osebe. Jurčič je tudi segel po Levstikovem nasvetu in uporabil za osnovni motiv dela pripovedke o vojaških begunih. Ta motiv je združil z motivom sovraštva.

Pokazal je kako žalostne posledice je imelo ljubezenkso razmerje med graščakom Sovo in deklo Meto. Zaradi tega razmerja ostane Metin sin sirota, njeni upi so prevarani, proti Sovi ne more ničesar storiti. Ima sicer pismo, v katerem se Sova zavezuje, da bo dal nezakonskemu sinu Domnu 3000 goldinarjev, če ne bo izdala, kdo je oče njenega sina. Toda skopi in hinavski oče se želi na vsak način rešiti nezaželenega potomca in ga hoče vtakniti med vojake. Domen pobegne biričem, ko pa izve, da je Sova njegov oče in da je on povzročil smrt njegove matere, se hoče nad njim maščevati. Čez več let se vrne in s tovariši napade graščaka, ta pa strelja na lastnega sina in ga smrtno rani. Domen umre na grajskem travniku, kmalu zatem pa umre tudi graščak Sova.
Tej zgodbi doda Jurčič sodoben motiv ljubezni med hčerko bogatega kmeta Jurce in hlapcem Domnom; ljubezen zaradi socialnih razlik ne more imeti srečnega izida in se mora vsa zgodba tragično končati.

Ta povest dokazuje, kako je Jurčičeva pisateljska moč hitro rastla, saj je tudi to delo napisal še kot gimnazijec.
Največje Jurčičevo delo v dunajski dobi je prvi slovenski roman Deseti brat. Načrt zanj je napravil Jurčič že leta 1864, ko je kot osmošolec na gradu Kravjaki učil slovenščine graščakovo hčer Johanno Ottovo. V podobi Benjaminove Manice ji je postavil trajen spomenik, saj je v Desetem bratu upodobil to prav graščakovo družino, Johanno in svojo ljubezen do nje, grad Kravjak in Muljavo z okoljem, pokrajino in domače ljudstvo, zlasti pa njegove posebneže. Seveda je z delom izpolnil tudi točko Levstikovega programa, zgradbi romana pa se pozna vpliv Scottovih del.

V Desetem bratu se prepletata dve zgodbi, ki ju veže skrivnostna oseba – Martinek Spak, deseti brat. Prva zgodba je zgrajena analitično in pripoveduje o nesrečnem življenju Magdalene Strugove, prve žene dr. Kavesa. Mož jo je zapustil samo s sinom, zato je zblaznela in umrla. Zavrženi sin Martinek je nesrečnež, ki izgrablja ljudsko praznoverje in strah pred desetim bratom za svoje maščevalne namene proti pohlepnemu očetu. Zgodba se tragično razplete, Martinka težko rani polbrat Marjan, pred smrtjo pa deseti brat pripoveduje svojo žalostno življenjsko zgodbo Lovru Kvasu, učitelju na Slemenicah. S tem tudi pomaga k srečnemu razpletu sintetične zgodbe: ljubezni med grajskim učiteljem Lovrom Kvasom in domačo hčerjo Benjaminovo Manico. Stari dr. Kaves – sedaj znan z imenom Piškav – namreč spozna, da je njegov mladostni zločin razkrit, zato prepusti posestvo daljnemu sorodniku Lovru Kvasu, sam pa izgine za vedni iz teh krajev. S tem omogoči poroko Lovra in Manice, Piškavov sin Marjan, ki je bil tudi zaljubljen v Benjaminovo hčerko pa se sprijazni s tem, saj njegova ljubezen ne bo nikoli uslišana, zato se poroči z zdravnikovo hčerjo. Oba, Lovro in Marjan, postavita Martinku Spaku – desetemu bratu – spomenik.

Na Jurčičevo željo je Desetega brata ocenil Levstik; delo je pohvalil, vendar je videl tudi napake. Predvsem mu ni bilo všeč risanje gospode in ženskih likov, očital pa je tudi Jurčiču, zakaj riše samo vaško revščino. Namesto te naj postavi v središče dela trdnega slovenskega kmeta.
Pod vplivom Levstvikove kritike Destega brata je nastala realistična vaška povest Sosedov sin.

Glede snovi in zgradbe je Jurčič sledil Levstikovim napotkom in orisal >>trdno slovensko kmečko hišo, v kateri moder mož in delavna žena vladata sebi in svojcem v korist.<< Trdna Smrekarjeva hiša je nasprotje zavrženi propadajoči Brašnarjevi. Med Smrekarjevo hčerko Francko in Štefanom, Brašnarjevim sinom, se razvije močna ljubezen. Smrekar ji nasprotuje, ker prezira delavnega, a siromašnega fanta; ne zdi se mu vreden roke njegove lepe in bogate hčere. Toda ljubezen med mladima premaga vse ovire in zgodba se zaključi s poroko.
Povest je slika kmečkih ljudi in vaškega življenja na Dolenjskem; ljudje so vzeti iz življenja, vedar nekoliko idalizirani, smrekar je trden gruntar, toda svoje bogastvo si je bolj pridobil s prekupčevanjem kot kmetovanjem. Vendar Jurčič ne najde zanj graje, kajti v tistem času se je lahko ubranil nemškega pritiska samo gospodarsko dobro stoječ človek. Jurčiča so zanimali predvsem narodnostni problemi.

Sosedov sin velja za najpopolnejšo Jurčičevo prozo.
Zadnje Jurčičevo delo je roman Rokovnjači, ki je začel izhajati v Ljubljanskem zvonu 1881. Toda po 11. poglavju je smrt prekinila Jurčičevo pisanje, delo pa je po Jurčičevi zamisli mojstrsko izpeljal Janko Kersnik. Jurčič se je v tem delu zopet povrnil k Levstikovemu programu v Popotovanju, najbolj živa pobuda za delo pa mu je bilo ljudsko izročilo o rokovnjačih. Ko je bival na gradu Brdu pri prijatelju Kresniku, se je seznanil tudi s kraji, kjer so se skrivali v času Napoleonove Ilirije rokovnjači.

Rokovnjači so dokaj romantična zgodba o rokovnjaškem poglavarju Grogi, ki ge je izdajstvo nekdanjega prijatelja privedlo v rokovnjaško druščino. Ponovno najde srečo v ljubezni do lepega kmečkega dekleta Polonice in z njo pobegne na Štajersko. Tam se loti kmetovanja, toda ovaduhi so mu za petami, zato odide kot prostovoljec z Napoleonovo vojsko pred Moskvo, od koder pa se ne vrne.
Zgodba je zanimiva, romantično zapletena, toda niti Jurčič niti Kersnik nista globlje posegla v socialne vzroke rokovnjaštva na Slovenskem.

Jurčic je v svojih delih pokazal, da je dober opazovalec življenja, toda še vedno so ga zanimali nevsakdanji dogodki in ljudski posebneži. Dobro je risal kmečke značaje, a v socialne probleme našega kmeta se ni poglabljal. Predvsem ga je zanimalo slovensko narodnostno vprašanje.
Jurčičev jezik je lep, ljudski, poln rekel in pregovorov, vendar je pisatelj v kasnejših delih, zlasti v tistih, v katerih ni risal kmečkega življenja, pod vplivom časnikarstva uporabljal hrvatizme. – Jurčič velja za prvega velikega slovenskega pripovednika.

Vir: Varl-Purkeljc Francka, Naši književniki in njihova dela, Založba Obzorja Maribor, Maribor 1986