Gregor Strniša (1930-1987) jeden z najbardziej znanych słoweńskich poetów i dramaturgów XX wieku.

Urodził się w Lublanie, gdzie ukończył gimnazjum klasyczne i germanistykę. Interesował się również dawnymi literaturami orientalnymi i oprócz regularnych studiów uniwersyteckich uczęszczał na wykłady z sumeryjskiego, asyryjsko-babilońskiego i hebrajskiego. Po ukończeniu studiów nie podjął pracy w zawodzie, do końca życia był czynnym pisarzem. W 1986 otrzymał Nagrodę Prešerna za całokształt twórczości. Zmarł 23 stycznia 1987 w Lublanie, mieście, które tylko z rzadka opuszczał.

Strniša – poeta uczestniczył ze swoimi wczesnymi wierszami w rozmaitych przeglądach literackich, a swój pierwszy tomik Mozaiki wydał w 1959 r. Zebrane w nim wiersze są wyrazem sprzeczności między snami a jawą, pełne są przerażającej fantastyki, natura w nich zmienia kształty i ożywa, odpowiadając osobistemu doświadczeniu poety. Wiersze te są w stylu ekspresjonistycznym, chociaż można w nich wyczuć pokrewieństwo z impresjonizmem i słoweńską liryką ludową. Prawie wszystkie z nich składają się z trzech czterowersowych strof, w których zamiast rymów występuje asonans (Mozaika, Bajka na dobranoc).

Po drugiej stronie lasu, w ciemnym domu,
w głębokich, niskich jaskiniach swoich pokojów,
śpią ludzie, jak długie, szare myszy.
Wielkie koty snów bawią się nimi.

(Bajka na dobranoc)

Spójrz, twoje szaleństwo jest jak czarne skrzypce
i jesteś smyczkiem, który przez nie faluje,
i twoja wola, która – sama cicha –
ciebie i je w swoich rękach dzierży.

(Szaleniec)

Tym poetyckim formom Strniša pozostał wierny w zdecydowanej części swojej późniejszej liryki.
W kolejnym zbiorze wierszy, Odyseusz, poetycka wizja świata jest zupełnie rozbita. Świat rzeczywisty zastąpiony zostaje chorymi halucynacjami (Pieśń Eleonory, Pieśń Orfeusza, Pieśń), człowiek jest rozdarty (Lalka, Inferno). W tych wierszach słoweńska liryka wyobcowania osiągnęła swój najpełniejszy wyraz. Tomik jednak zawiera też teksty, które w prosty sposób wyrażają ludzkie uczucia.
Strniša wydał jeszcze pięć tomików poezji (Gwiazdy, Żołądź, Oko, Jajko, Nożyce) i dwa wybory wierszy (Gwiazda Polarna, Szkielet), które tematyką i wyrazem nawiązują do wcześniejszych; poeta, zainspirowany egzystencjalizmem i filozofią absurdu współczesne życie ujmuje w doskonałe poetycko formy.
Wszechświat to kolejny tematyczny wybór poezji Gregora Strnišy, który ukazuje odkrycie poety, że ziemia i każda najmniejsza rzecz jest tylko cząstką wszechświata. Początkowe wiersze tego zbioru bliskie są dawnym motywom ludowym, po nich następuje, jako zupełne przeciwieństwo, opis oschłego współczesnego człowieka. W trzeciej części poeta odmalowuje fantazyjny obraz bezczasowego i nadprzestrzennego świata – wszechświata.

Pierwszą próbą Gregora Strnišy jako dramaturga była sztuka Tęczowe skrzydła.
Utwór oparty jest na fantastycznej historii o egiptologu, który nie wiadomo gdzie znajduje ogromna larwę, z której w muzealnej sali wykluwa się bladolica dziewczyna. W czasie, gdy naukowcy dyskutują, co zrobić, dziewczyna roztapia się we własnych łzach. Zostają tylko jej tęczowe skrzydła.

Akcję dramatu Jednorożec Strniša umieścił w średniowieczu.
Glažar Dizma, natchniony miłością do panny Margarity, stworzył cudowne okno z podobizną jednorożca. Stało się ono atrakcją miasteczka. Margarita jednak nie pokochała Dizmy, dlatego ten wyruszył w świat. Po kilku latach wrócił i rozbił okno, gdyż jego dzieło stało się dla niego symbolem życiowej porażki.
Fabuła składa się z prawd o życiu, symbolicznych obrazów i sennych halucynacji, towarzyszą jej zaś wiersze oparte na dawnej słoweńskiej liryce ludowej.

Dramat Żaby albo przypowieść o ubogim i bogatym Łazarzu w podtytule otrzymała miano moralitetu. Jest to przypowieść o nieskończonym ludzkim pragnieniu, które zawsze dąży do tego, czego nie ma. Dlatego jest to pragnienie niespełnialne.
Dramat Ludożercy przedstawia groteskowo-naturalistyczną historię, która dzieje się w kościele niemieckiego zakonu rycerskiego pod koniec II wojny światowej. W przedmowie autor określa ją jako odbicie dzisiejszej rzeczywistości, w której ludzie się zabijają i niszczą na najróżniejsze sposoby.
Driada jest baśniową sztuką opowiadającą o współczesnych wydarzeniach; jest ona jednak słabsza od wcześniejszych dzieł dramatycznych Strnišy.
Dramaty Strnišy, mimo odkrywczości w formie i treści, odbierane są jako mroczne i męczące.

Strniša jest również twórcą fantastycznych historii dla dzieci Kwadrat i kropka, Podróż z bluszczem oraz Księżycożercy.
Jego wiersze były tłumaczone na serbskochorwacki i inne języki.

Źródło: Varl-Purkeljc Francka, Naši književniki in njihova dela, Založba Obzorja Maribor, Maribor 1986

Tłum.: Marta Arciszewska

Gregor Strniša (1930 - 1987) eden najpomembnejših slovenskih pesnikov in dramatikov 20. stoletja.

Rodil se je v Ljubljani, tu je končal klasično gimnazijo in diplomiral na germanistiki. Pritegovale so ga tudi stare orientalske literature in je poleg rednega študija na univerzi poslušal še predavanja iz sumerščine, asirskobabilonščine in hebrajščine. Po končanem študiju se ni zaposlil ampak je bil vse do smrti poklicni književnik. Leta 1986 je za življenjsko delo prejel Prešernovo nagrado. Umrl je 23. januarja 1987 v Ljubljani, v mestu katerega je le redko zapustil.

Strniša – pesnik je sodeloval s svojimi začetnimi pesmimi v različitih literarnih revijah, svojo prvo pesniško zbirko Mozaiki pa je izdal leta 1959. Pesmi te knjige so izraz nasprotij med sanjami in resnico, polne so grozljive fantastike, narava se v njih preoblikuje in oživlja v skladu s pesnikovim osebnim doživljanjem. Pesmi so pisane v ekspresionističnem slogu, vendar je v njih čutiti tudi sorodnost z impresionizmom in slovensko ljudsko pesmijo. Oblikovno so skoraj vse pesmi urejene v tri štirivrstične kitice, v katerih je namesto rime asonanca (Mozaik, Večerna pravljica).

Na drugi strani gozda, v temni hiši,
v globokih, nizkih jamah svojih sob.
Spijo ljudje, kot dolge, sive miši.
Velike mačke sanj se igrajo z njimi.

(Večerna pravljica)

Glej, tvoja blaznost je kot črna violina
in ti si lok, ki čeznjo valovi,
in tvoja volja je, ki – sama tiha –
tebe in njo v svojih rokah drži.

(Blaznež)

Tej pesniški obliki je ostal Strniša zvest v pretežnem delu svoje kasnejše lirike.
V naslednji knjigi pesmi Odisej je pesnikova podoba sveta popolnima razkrojena. Stvarni svet so zamenjali bolestni prividi (Leonorina pesem, Orfejeva pesem, Pesem), človek v njem je razklan (Lutka, Inferno). V teh pesmih je dosegla slovenska odtujevalna lirika svojo skrajnost, toda zbirka vsebuje tudi besedila, ki izpovedujejo na preprost način človeska čustva.
Strniša je izdal še pet pesniških zbirk (Zvezde, Želod, Oko, Jajce, Škarje) in dva izbora pesmi (Severnica, Rebrnik), ki so po tematiki in izrazu sorodne prvim; v njih se, navdahnjen s filozofijo eksistencializma in filozofijo absurda, v pesniško dovršeni obliki spopada s sodobnim življenjem.
Vesolje je nov tematski izbor poezije Gregorja Strniše in razodeva pesnikovo spoznanje, da so zemlja in vsaka najmanjša stvar samo del vesolja. Začetne pesmi te zbirke so blizu starim ljudskim motivom, sledi jim kot ostro nasprotje slikanje mrzlega modernega človeka, a v tretjem delu se povzpne pesnik v fantazijsko podobo brezčasnega in nadprostorskega sveta – vesolja.

Kot dramatik se je Gregor Strniša pokusil najprej v slušni igri Mavrična krila.
Osnova tej igri je fantastična zgodba o egiptologu, ki neznano kje najde velikansko bubo, iz te pa se v muzejski dvorani izleže belopolto dekle. Medtem ko znanstveniki razpravljajo, kaj naj storijo, se dekle v muzejski dvorani raztopi v lastnih solzah. Ostanejo le njena mavrična krila.Dogajanje drame Samorog je Strniša postavil v srednji vek.
Glažar Dizma je ustvaril čudovito okno s podobo samoroga, kerga je navdahnila ljubezen do device Margarite. To okno postane znamenitost mesta. Margarita pa Dizme ne vzljubi, zato se ta odpravi po svetu. Čez več let se vrne in razbije okno, ker se mu je v tem času njegova mojstrovina spremenila v simbol življenjske nesreče.
Dogajanje je sestavljeno iz zakonitosti resničega življenja, simbolnih podob in sanjskih prividov, spremljajo pa ga pesmi, ki se naslanjajo na verz starejše slovenske ljudske pesmi.

Drama Žabe ali prilika o ubogem in bogatem Lazarju je dobila v podnaslovu ime moraliteta. To je prilika o neskončnem človeškem hrepenenju, ki zmeraj teži k tistemu, česar nima. Zato je to hrepenenje neuresničljivo.
Drama Ljudožerci je groteskno-naturalistična zgodba, ki se dogaja v cerkvi nemškega viteškega reda ob koncu druge svetovne vojne. Avtor jo v predgovoru označuje kot odsev današnje stvarnosti, v kateri se ljude na najrazličnejše načine mad seboj ubijajo in uničujejo.
Driada je pravljična igra o dogajanju v sodobnosti, toda delo je šibkejše od prejšnjih Strniševih dramskih stvaritev.
Strniševe drame kljub svoji oblikovni in vsebinski dognanosti učinkujejo mračno in moreče.

Gregor Strniša je napisal še fantastične zgodbe za otroke Kvadrat pa pika, Potovanje z Bršljanom in Jedca meseca.
Njegove pesmi so bile prevedene v srbohrvaščino in druge jezike.

Vir: Varl-Purkeljc Francka, Naši književniki in njihova dela, Založba Obzorja Maribor, Maribor 1986